Proqram layihəsində ən çox edilən səhvlər

Proqram layihələrinin çoxu kod pis yazıldığı üçün yox, sifariş mərhələsində buraxılan səhvlərə görə uğursuz olur. Bu yazıda sifarişçi tərəfin ən çox etdiyi beş səhvi və hər birinin qarşısını alan praktik addımları görəcəksən.

Proqram sifarişi səhvləri niyə bu qədər baha başa gəlir?

Bakıda və ümumilikdə Azərbaycanda proqram sifariş edən bizneslərlə işləyəndə maraqlı bir mənzərə görürük: uğursuz layihələrin böyük hissəsində problem proqramçının bacarıqsızlığı deyil. Problem sifariş mərhələsində — nə istədiyini dəqiq bilməmək, hər şeyi eyni anda tələb etmək, testə və dəstəyə vaxt ayırmamaqdadır. Yəni proqram sifarişi səhvləri daha çox sifarişçi tərəfdə baş verir və bunları bilmək layihəni xilas edən əsas amildir.

Yaxşı xəbər odur ki, bu səhvlərin hamısı qabaqcadan görünəndir və hər birinin konkret qarşısını alma üsulu var. AI Media texnologiya şirkəti olaraq vebsayt, ERP və şirkətə özəl proqram layihələrində bu vəziyyətlərlə mütəmadi qarşılaşırıq — ona görə də bu yazını nəzəriyyə yox, real təcrübə üzərində qurmuşuq. Aşağıda beş əsas səhvi və hər biri üçün praktik addımı tapacaqsan.

Səhv 1: Qeyri-dəqiq texniki tapşırıq — "özün bilərsən, yaxşı olsun"

Ən geniş yayılmış it layihə səhvləri siyahısının birinci yerində qeyri-dəqiq texniki tapşırıq (TZ) dayanır. Sifarişçi deyir: "Mənə anbar proqramı lazımdır, özün bilərsən necə olsun." Proqramçı öz təsəvvürünə görə qurur, üç ay sonra sifarişçi baxır və məlum olur ki, o tamam başqa şey gözləyirmiş. Nəticə: hər iki tərəf haqlı hiss edir, layihə isə yenidən yazılır.

Burada incə məqam var: sifarişçi texniki dildə yazmağa borclu deyil. Amma biznes dilində dəqiq olmalıdır. "Yaxşı hesabat" ifadəsi TZ deyil; "günün sonunda hansı məhsuldan nə qədər satıldığını və anbarda nə qaldığını bir səhifədə görmək istəyirəm" — bax bu, TZ-nin əsasıdır.

Qarşısını alan addım

• Proqramdan gözlədiyin nəticələri ssenari kimi yaz: "istifadəçi X edir, sistem Y göstərir".
• Hər gün istifadə edəcək əməkdaşları müzakirəyə cəlb et — proqramı direktor yox, onlar işlədəcək.
• İcraçıdan işə başlamazdan əvvəl yazılı təsdiq sənədi istə: ekranların siyahısı, əsas funksiyalar, nələrin birinci mərhələyə daxil olmadığı.
• "Daxil deyil" siyahısını da yazdır — mübahisələrin çoxu məhz deyilməmiş gözləntilərdən çıxır.

Peşəkar icraçı TZ-ni səninlə birlikdə hazırlayır və düzgün suallar verir. Sual verməyən, hər şeyə dərhal "olar" deyən icraçı isə özü ayrıca risk siqnalıdır.

Səhv 2: "Hamısı birdən" istəyi — hər funksiyanı ilk versiyaya sıxışdırmaq

İkinci böyük səhv: satış, anbar, maliyyə, mobil tətbiq, müştəri kabineti, bonus sistemi — hamısını bir dəfəyə, bir buraxılışda istəmək. Bu yanaşma proqram layihəsi uğursuzluğu üçün klassik ssenaridir: layihə aylarla uzanır, heç bir hissə tam bitmir, biznes isə bu müddətdə proqramsız işləməyə davam edir və motivasiya sönür.

Dünyada işləyən yanaşma sadədir: əvvəlcə minimum işlək versiya (MVP), sonra mərhələli genişlənmə. Bizneslər üçün bunun praktik mənası budur: ilk mərhələdə yalnız hər gün ağrı yaradan bir-iki prosesi avtomatlaşdır, sistemin real işlədiyini gör, sonra növbəti modulu əlavə et.

Qarşısını alan addım

• Bütün istəklərini yaz, sonra hər birinin yanına sual qoy: "bu olmasa, sabah işim dayanar?" Dayanmırsa, ikinci mərhələyə keçir.
• İlk buraxılışı elə planla ki, komandan onu qısa müddətdə real işdə istifadə edə bilsin.
• Hər mərhələnin sonunda işlək nəticə tələb et — "kod hazırdır" yox, "bu ekranda bu əməliyyat işləyir".

Öz məhsullarımızı da məhz belə qururuq: məsələn, onlayn ERP sistemimiz satış, anbar və maliyyə moduluna ayrılıb ki, biznes hansı hissəyə ehtiyacı varsa, ondan başlaya bilsin. Digər hazır sistemlərimizə məhsullar səhifəsindən baxa bilərsən.

Səhv 3: Test mərhələsinə vaxt ayırmamaq

Layihə idarəetmə səhvləri arasında ən sakit, amma ən dağıdıcı olanı budur: proqram "hazırdır" deyilən gün onu dərhal canlı işə buraxmaq. Test mərhələsi ya tamam atlanır, ya da beş dəqiqəlik formal baxışa çevrilir. Sonra real iş günündə problemlər üzə çıxır: kassir səhv qiymət görür, hesabat yanlış rəqəm göstərir, müştəri qarşısında sistem ilişir.

Testin məqsədi proqramçını yoxlamaq deyil — sənin biznesinin real ssenarilərini yoxlamaqdır. Proqramçı öz yazdığını öz məntiqinə görə sınayır; sənin əməkdaşın isə sistemi tamam fərqli, gözlənilməz yollarla istifadə edəcək. Məhz bu fərq testdə tapılır.

Qarşısını alan addım

• Layihə planında testə ayrıca, yazılı mərhələ ayır — "qalan vaxtda baxarıq" yox, konkret günlər.
• Testi real istifadəçilərlə keçir: proqramı işlədəcək əməkdaşlar öz gündəlik əməliyyatlarını sistemdə təkrarlasın.
• Köhnə üsulla yeni sistemi bir müddət paralel işlət — rəqəmlər üst-üstə düşməyəndə problemi canlı işdə yox, testdə tapacaqsan.
• Tapılan hər problemi siyahıya yaz və düzəlişdən sonra yenidən yoxla.

Səhv 4: Tək nəfərdən asılılıq — "tanışın oğlu yazıb"

Azərbaycan bazarında çox rast gəlinən vəziyyət: proqramı bir nəfər frilanser və ya tanış yazıb, sənədləşmə yoxdur, kod yalnız onun kompüterindədir, giriş məlumatları yalnız ondadır. Hər şey yaxşı gedir — o vaxta qədər ki, həmin adam xaricə köçür, başqa işə keçir və ya sadəcə cavab vermir. Bu anda biznes illərlə istifadə etdiyi sistemlə tək qalır: nə dəyişiklik etmək olur, nə problemi düzəltmək.

Bu, sifarişçi səhvləri içində ən gec üzə çıxanıdır, çünki problem adətən layihə bitəndən xeyli sonra görünür. Ona görə də qorunma tədbirləri işin əvvəlində, müqavilə mərhələsində atılmalıdır.

Qarşısını alan addım

• Kodun və verilənlər bazasının sənə və ya şirkətinə məxsus hesablarda saxlanmasını tələb et.
• Bütün giriş məlumatlarının (server, domen, admin panel) sənin nəzarətində olduğundan əmin ol.
• Minimum sənədləşmə istə: sistem hansı hissələrdən ibarətdir, harada yerləşir, necə yenilənir.
• Fərd yox, komanda və ya şirkətlə işləməyə üstünlük ver — şirkətdə bir nəfər ayrılanda layihə davam edir.

Səhv 5: Dəstəyi düşünməmək — proqram təhvil günü bitmir

Beşinci səhv: layihəni "təhvil verildi, bitdi" kimi görmək. Real həyatda proqram canlı orqanizm kimidir: qanunvericilik dəyişir, biznes proseslər dəyişir, yeni əməkdaşlar gəlir, server yenilənməsi lazım olur, yeni funksiya ehtiyacı yaranır. Dəstək planı olmayan layihə bir-iki ilə köhnəlib istifadədən düşür — və bu da proqram layihəsi uğursuzluğunun gecikmiş formasıdır.

Qarşısını alan addım

• Müqavilədə təhvildən sonrakı dəstək şərtlərini əvvəlcədən yazdır: problemlərə nə qədər müddətdə baxılır, kimlə əlaqə saxlanılır.
• Ehtiyat nüsxə (backup) qaydasını dəqiqləşdir: verilənlər nə qədər tez-tez və haraya kopyalanır.
• Gələcək inkişaf üçün kanal saxla — sistemi yazan tərəfin yeni modulları əlavə edə bilməsi böyük üstünlükdür.
• Əməkdaşların təlimini də dəstəyin bir hissəsi kimi planla: ən yaxşı sistem belə istifadə olunmayanda faydasızdır.

Dəstək xərcini əlavə yük kimi görmə — bu, layihəyə qoyduğun əməyin sığortasıdır və büdcəsi layihədən asılı olaraq pulsuz konsultasiyada dəqiqləşir.

Proqram sifarişi səhvlərindən qorunmağın yekun yol xəritəsi

Yuxarıdakı beş səhvi bir yerə yığsaq, uğurlu layihənin sadə düsturu alınır:

1. Gözləntilərini ssenari dilində yaz və yazılı təsdiqlə — qeyri-dəqiq TZ səhvinə qarşı.
2. Kiçik başla, mərhələli böyü — "hamısı birdən" səhvinə qarşı.
3. Testə real vaxt və real istifadəçi ayır — canlı gündə sürpriz olmasın.
4. Kod, sənədləşmə və girişlər sənin nəzarətində olsun — tək nəfərdən asılılığa qarşı.
5. Dəstək və inkişaf planını müqavilə mərhələsində həll et — layihə təhvil günü bitmir.

Bu addımların heç biri texniki bilik tələb etmir — hamısı sifarişçinin öz əlindədir. Doğru icraçı isə bu prosesdə sənə qarşı tərəf yox, yol yoldaşı olmalıdır: sual verməli, riskləri əvvəlcədən deməli, mərhələli plan təklif etməlidir.

AI Media olaraq Bakıda bizneslərə vebsayt, ERP, chatbot və şirkətə özəl proqram həlləri qururuq — layihəyə də məhz bu yazıdakı prinsiplərlə yanaşırıq: aydın tapşırıq, mərhələli təhvil, test və uzunmüddətli dəstək. Xidmətlərimizin tam siyahısına xidmətlər səhifəsindən baxa bilərsən. Ağlında layihə varsa, onu bu beş səhvdən qorumaq üçün pulsuz konsultasiyaya yazıl — mövcud vəziyyətini dinləyib sənə konkret, mərhələli plan təklif edək.